Bò và Gấu: Tại sao sàn chứng khoán lại giống như một 'vườn bách thú' đầy kịch tính?

Bản tin thế giới động vật đắt đỏ nhất lịch sử

Hãy tưởng tượng bạn đang đi cà phê với bạn bè và ai đó hỏi rằng liệu bạn có đang 'thấy mình giống bò' (bullish) không. Nếu không phải là người chăn nuôi, nghe có vẻ thật kỳ quặc. Nhưng trong giới đầu tư, hai linh vật này — Bò và Gấu — quyết định việc bạn sẽ đi du lịch sang chảnh hay phải ăn mì tôm qua ngày.

Thị trường chứng khoán không chỉ là những con số nhảy múa trên bảng điện tử; đó là một hệ sinh thái nơi hai linh vật này đã đối đầu nhau hàng thế kỷ. Tại sao lại là Bò và Gấu mà không phải là một chú mèo lười hay một chú chó trung thành?

Giải phẫu cách tấn công

Tất cả bắt nguồn từ cách hai loài vật này chiến đấu:

• Bò (Bull): Khi tấn công, con bò húc sừng từ dưới lên trên. Điều này tượng trưng cho một thị trường đang tăng trưởng, giá cổ phiếu leo dốc và mọi người đều hào hứng ăn mừng.
• Gấu (Bear): Khi con gấu tấn công, nó dùng móng vuốt vả từ trên xuống dưới. Đây là hình ảnh đại diện cho thị trường sụt giảm, giá lao dốc và nhà đầu tư chỉ muốn đóng ứng dụng chứng khoán để khỏi phải nhìn tài khoản.

Bạn có biết? Thuật ngữ 'gấu' thực chất có trước 'bò'. Vào thế kỷ 18, những người buôn da gấu thường bán những bộ da mà họ... chưa săn được, với hy vọng giá sẽ giảm trước khi họ phải mua lại từ thợ săn. Đó chính là tổ tiên của chiến thuật 'bán khống' (short sell) đầy rủi ro ngày nay.

Tâm lý của 'đàn thú' trên sàn

Đầu tư bao gồm 10% toán học và 90% cảm xúc con người. Khi Bò dẫn dắt, tâm lý 'FOMO' (Sợ bỏ lỡ cơ hội) chiếm lĩnh. Thấy hàng xóm khoe lãi từ mã HPG hay FPT, bạn cũng sốt sắng nhảy vào. Ngược lại, khi Gấu xuất hiện, nỗi sợ hãi và nghi ngờ sẽ bao trùm.

Như huyền thoại Sir John Templeton từng nói: 'Thị trường bò tót sinh ra trong sự bi quan, lớn lên bằng sự hoài nghi, trưởng thành nhờ sự lạc quan và chết đi trong sự hưng phấn.'

Những con số biết nói từ lịch sử

Hãy nhìn vào dữ liệu lịch sử (tương tự như chỉ số S&P 500 của Mỹ để thấy bức tranh lớn):

1. Thời gian: Trung bình một chu kỳ Bò kéo dài khoảng 6.6 năm, trong khi Gấu chỉ 'ngủ đông' khoảng 1.3 năm.
2. Lợi nhuận: Thị trường Bò thường mang lại mức tăng trưởng lũy kế khoảng 339%, trong khi thị trường Gấu thường làm sụt giảm khoảng 36%.
3. Tần suất: Tại Việt Nam, VN-Index cũng đã trải qua nhiều đợt thăng trầm như đợt bùng nổ 2021 và cú sụt giảm 2022. Đây là một phần tất yếu của chu kỳ kinh tế.
4. Sự hồi phục: Lịch sử chứng minh 100% các thị trường Gấu đều được nối tiếp bởi một thị trường Bò, đưa giá trị tài sản lên những đỉnh cao mới.

Giải mã những hiểu lầm về 'vườn thú'

Lầm tưởng #1: Thị trường Gấu nghĩa là tận thế.
Thực tế, thị trường Gấu giống như một đợt cháy rừng. Nó đau đớn nhưng giúp dọn dẹp những 'cây khô' — chính là những công ty yếu kém và bong bóng đầu cơ — tạo không gian cho những mầm non khỏe mạnh phát triển.

Lầm tưởng #2: Đợi thị trường Bò rồi mới đầu tư.
Đợi thời điểm 'hoàn hảo' cũng giống như chờ mọi cột đèn giao thông trên đường đều xanh cùng lúc. Khi bạn cảm thấy 'an toàn' để mua vào, thường thì những đợt tăng giá mạnh nhất đã trôi qua rồi.

Đặc điểm	Thị trường Bò (Bull)	Thị trường Gấu (Bear)
Tâm lý nhà đầu tư	Lạc quan / Tham lam	Bi quan / Sợ hãi
Tăng trưởng kinh tế	GDP tăng mạnh	Nguy cơ suy thoái
Việc làm	Tỷ lệ thất nghiệp thấp	Cắt giảm nhân sự tăng
Lãi suất	Thường tăng để kiềm chế lạm phát	Thường giảm để kích cầu

Bài học từ những đợt 'ngủ đông' thực tế

Hãy nhớ về giai đoạn dịch bệnh hay những đợt khủng hoảng tài chính toàn cầu. Khi đó, biểu đồ đỏ rực khiến nhiều người hoảng loạn tháo chạy. Nhưng những người giữ vững tâm lý và tiếp tục tích lũy đã gặt hái thành quả lớn khi thị trường hồi phục.

Như Warren Buffett đã khuyên: 'Hãy sợ hãi khi người khác tham lam, và hãy tham lam khi người khác sợ hãi.'

FAQ: Vượt qua 'rừng rậm' tài chính

Hỏi: Làm sao để biết chúng ta đang chính thức ở trong thị trường Gấu?
Đáp: Thông thường, khi chỉ số giảm 20% từ đỉnh gần nhất, đó là thị trường Gấu. Nếu chỉ giảm 10%, giới tài chính gọi đó là 'Nhịp điều chỉnh' (Correction) — giống như việc bạn vô tình vấp ngón chân vào cạnh bàn vậy.

Hỏi: Có thể kiếm tiền khi thị trường Gấu không?
Đáp: Có, thông qua chứng khoán phái sinh hoặc bán khống, nhưng đây là những công cụ rủi ro cao. Với đa số mọi người, cách tốt nhất là 'mua gom' ở giá thấp thông qua chiến lược trung bình giá (DCA).

Thử thách hôm nay

Kiểm tra 'Vườn thú': Hãy mở ứng dụng chứng khoán của bạn và xác định xem 'con vật' nào đang nắm quyền trong 6 tháng qua. Đừng chỉ nhìn vào giá của ngày hôm nay, hãy nhìn vào xu hướng.

Nếu đó là Gấu, đừng nhắm mắt làm ngơ! Hãy liệt kê 3 doanh nghiệp đầu ngành mà bạn tin tưởng (ví dụ ngân hàng bạn dùng, sữa bạn uống, hay tập đoàn công nghệ bạn thích). Kiểm tra xem giá cổ phiếu của họ có đang 'giảm giá' so với một năm trước không. Hiểu rằng 'màu đỏ' đôi khi là một đợt 'sale off' chính là bước đầu để tư duy như một nhà đầu tư chuyên nghiệp.